RSS

A.Badiou, Για σήμερα: Πλάτωνας! 13/1/2010

29 Ιαν.

Για Σήμερα: Πλάτωνας! (3.3)
Ανοικτό σεμινάριο τού Αλαίν Μπαντιού (2009-2010)
[Σημειώσεις τού Ντανιέλ Φισέρ]
13 Ιανουαρίου 2010

Πολιτεία (ΙΙΙ, 414-415)

Η σημερινή μου ομιλία θα στηριχθεί αποκλειστικά στην ανάλυση ενός κειμένου και πιο συγκεκριμένα ενός αποσπάσματος από το βιβλίο Γ΄ τής Πολιτείας (414-415). Σας θυμίζω ότι η μετάφραση — ενίοτε κάπως ελεύθερη — είναι δική μου. Το συγκείμενο : ο Σωκράτης παρουσιάζει ένα πρώτο περίγραμμα τής δίκαιης Πολιτείας και εξετάζει τις προϋποθέσεις στις οποίες πρέπει να υπόκεινται οι φύλακες. Στο απόσπασμα τής Πολιτείας που θα σας διαβάσω, το κυρίαρχο μοτίβο είναι η έννοια τής ουτοπίας και ειδικότερα μια συγκεκριμένη αντίληψη για την λειτουργία της στον πολιτικό προσδιορισμό. Στις συνθήκες τού σήμερα, αυτή η έννοια, όπως γνωρίζετε, έχει εντελώς αρνητική χροιά και εγγράφεται στο γενικότερο πλαίσιο τής πολεμικής ενάντια στους εξτρεμιστές: η ουτοπία θεωρείται φορέας και προάγγελος τού εγκλήματος, στο μέτρο που παραβιάζει αναπόφευκτα το πραγματικό, και μάλιστα με τη μορφή τής εξολόθρευσης ανθρώπινων ζωών. Κατά πόσο ανταποκρίνεται το κείμενο τού Πλάτωνα στο στερεότυπο αυτό;

Δεν θα βρούμε σε κάθε πολιτική αναφορά, λέει ο Σωκράτης ξαφνικά γεμάτος σοβαρότητα, κάτι παρόμοιο μ’ ένα χρήσιμο ψέμα, μ’ ένα αναγκαίο ψέμα, μ’ ένα ψέμα αληθινό;

Η συνήθης υπερασπιστική γραμμή που ακολουθείται σε απάντηση προς την κατασυκοφάντηση τής ουτοπίας συνίσταται στην άρνηση ακριβώς τού ουτοπικού χαρακτήρα των επικρινομένων θέσεων. Ο Πλάτωνας προϋποθέτει, αντιθέτως, τον χιμαιρικό, μη πραγματικό χαρακτήρα εκείνου που αποκαλεί «ψέμα»· θεωρεί αναγκαίο να υπάρχει κάποιο πράγμα το οποίο δεν θα οφείλει να υποβληθεί στη δοκιμασία τού πραγματικού. Τότε, όμως, τίθεται αμέσως το ακόλουθο ερώτημα: ποια είναι η σχέση ανάμεσα στο ψευδές αυτό στοιχείο (σε μια πρώτη προσέγγιση, θα μπορούσαμε επίσης να χρησιμοποιήσουμε ως ισοδύναμους τους όρους φαντασιακό ή απατηλό) και την Ιδέα, στον βαθμό που αυτή είναι ριζωμένη στο αληθινό; Η απάντηση που δίνει ο Πλάτωνας είναι ότι η ουτοπία αποτελεί το φαντασιακό κομμάτι τής Ιδέας ή, με μεγαλύτερη ακρίβεια, αποτελεί τη φαντασιακή μορφή εκείνου τού οποίου η συμβολική μεν μορφή συνίσταται στην Ιδέα, η πραγματική δε μορφή στην πολιτική δράση. Όπως βλέπετε, «εκ-λακανικεύω» εδώ τον Πλάτωνα, αν και εν προκειμένω θεωρώ ότι πλατωνικός είναι μάλλον ο Λακάν… Από αυτό προκύπτει ότι το «αληθινό ψέμα» αποτελεί αδιάσπαστο μέρος τής διαδικασίας ενσωμάτωσης στο γίγνεσθαι τού αληθούς. Το αληθινό αυτό ψέμα κάνει την εμφάνισή του στο κείμενο με τη μορφή τού μύθου που ο Σωκράτης άκουσε από ένα Φοίνικα ναυτικό.1

Θυμάμαι μια ιστορία που άκουσα παλιά από έναν Φοίνικα ναυτικό. Σε πολλές χώρες, μου έλεγε, η κοινωνία είναι αυστηρά διαιρεμένη σε τρεις τάξεις που δεν συγχρωτίζονται καθόλου μεταξύ τους. Υπάρχουν κατ’ αρχάς οι επενδυτές κεφαλαίων, οι μεγαλοϊδιοκτήτες, οι δημόσιοι αξιωματούχοι, οι στρατιωτικοί ηγέτες, οι πρόεδροι διοικητικών συμβουλίων, οι πολιτικοί και οι ιδιοκτήτες και διευθύνοντες των μέσων ενημέρωσης, τού τύπου, τού ραδιοφώνου και τής τηλεόρασης. Στη συνέχεια, το πλήθος των μεσαίων επαγγελματιών: υπάλληλοι γραφείων, νοσοκόμες, χαμηλόβαθμα στελέχη, καθηγητές, τηλεπαρουσιαστές, επισφαλείς διανοούμενοι, πλασιέ, ψυχολόγοι, γραφιάδες, εξειδικευμένοι υπάλληλοι πωλήσεων, μηχανικοί μικρών επιχειρήσεων, συνδικαλιστές τής επαρχίας, ανθοπώλες, ανεξάρτητοι ασφαλιστές, δάσκαλοι, συνοικιακοί γκαραζιέρηδες και ούτω καθεξής. Τέλος, υπάρχουν οι άμεσοι παραγωγοί: αγρότες, εργάτες και κυρίως οι νεοαφιχθέντες προλετάριοι που καταφθάνουν μαζικά από τη μαύρη ήπειρο. Σύμφωνα με τη μυθολογία που πιστεύουμε εμείς οι Φοίνικες, η διαίρεση αυτή είναι φυσική και αναπόφευκτη. Είναι σαν να έπλασε κάποιος θεός τους κατοίκους τής χώρας μας από μείγμα πηλού και μετάλλου. Από τη μια μεριά, καθώς όλοι τους είναι φτειαγμένοι από την ίδια γη, έχουν όλοι την ίδια καταγωγή, είναι όλοι Φοίνικες, όλοι τους συμπατριώτες, αλλά από την άλλη το μεταλλικό τους μέρος τούς διαφοροποιεί. Όσοι έχουν στο σώμα τους χρυσό, έχουν πλαστεί για να κυβερνούν· όσοι έχουν ασήμι, προορίζονται για να γίνουν η μεσαία τάξη· όσο για εκείνους από τα χαμηλά στρώματα, αυτούς ο θεός τούς έπλασε πρόχειρα από παλιοσίδερα.

Πρόκειται για μια υλιστική εξέταση τής κοινωνίας, δηλ. για μια ταξική ανάλυση. Παρατηρούμε ότι το τριαδικό σχήμα που παρουσιάζει ο Πλάτωνας εξακολουθεί να ισχύει μέχρι σήμερα, εφόσον η σύγχρονη ανάλυση τής κοινωνίας διακρίνει
— στα δύο άκρα, αφενός μεν μια ολιγαρχία, την οποία συνηθίζουμε να στηλιτεύουμε, αφετέρου δε ένα ακαθόριστο προλεταριάτο αποτελούμενο σε μεγάλο βαθμό από αλλοδαπούς,
— και, στο μέσον, τη μεσαία τάξη, εκείνους δηλ. που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως «μέσους ή συνηθισμένους» ανθρώπους, με άλλα λόγια το σύνολο των ανθρώπων των οποίων θεμελιώδες γνώρισμα είναι το ότι αποτελούν φορείς και εκφραστές τής δημοκρατίας (παλιά ιδέα που προέρχεται από τον Αριστοτέλη)· πρόκειται ουσιαστικά για εκείνους που ενδιαφέρονται ιδιαιτέρως για τη διατήρηση τού συγκεκριμένου πολιτικού σχήματος, στο μέτρο που αυτό προστατεύει τα προνόμια και την ευημερία τους, με αντάλλαγμα όμως την υποταγή τους ως προς ένα κρίσιμο σημείο: την παραχώρηση στην ολιγαρχία τής διακριτικής ευχέρειας απόφασης επί των σημαντικών ζητημάτων.

Η όλη δυσκολία, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, έγκειται στην εμφάνιση αυτής τής τριχοτόμησης ως κάτι το αναγκαίο και αναπόφευκτο, με άλλα λόγια στην έκφρασή της μέσω ενός μυθολογικού λόγου (όπως θα λέγαμε σήμερα, μέσω μιας ιδεολογίας). Τι λέει ο μύθος; Όλοι οι κάτοικοι τής χώρας έχουν ένα κοινό στοιχείο (το χώμα) και είναι αυτό το στοιχείο που ο θεός ανέμιξε με χρυσό, ασήμι ή παλιοσίδερα, για να δημιουργήσει την τριμερή διαφοροποίηση· με τον τρόπο αυτόν, οι κάτοικοι δεν παραβιάζουν την ιδέα τής μιας ανθρώπινης φύσης (ή ακόμα και, γιατί όχι, μια ορισμένη λογική ανθρωπίνων δικαιωμάτων). Το τεράστιο πλεονέκτημα τού συγκεκριμένου μύθου συνίσταται επομένως στο ότι παρουσιάζει ως φυσιολογική την ιεραρχική οργάνωση τής κοινωνίας, χωρίς συγχρόνως να αναιρεί την γενική ιδέα ότι είμαστε όλοι ανθρώπινα όντα. Η σύγχρονη μυθολογία δεν ακολουθεί διαφορετική πορεία, απλά δεν μπαίνει στον κόπο να επικαλεστεί τους θεούς. Σε μια συζήτηση που μεταδόθηκε στον σταθμό France-Culture, όπου απέναντί μου είχα τον J.P. Enthoven, αυτός μού επισήμανε με δηκτικότητα (ή τουλάχιστον έτσι νόμιζε) ότι ο καπιταλισμός είναι, σε τελική ανάλυση, σύμφωνος με τη φυσιολογική πορεία των πραγμάτων, αφού η επινόησή του δεν μπορεί να αποδοθεί σε κάνεναν. Εδώ φαίνεται να βρισκόμαστε στα πλαίσια τής παράδοσης τής φοινικικής μυθολογίας. Απάντησα στον Enthoven ότι αυτή η ψευδοφυσικότητα, στον βαθμό που αποτελεί έρεισμα μιας αποκρουστικής κοινωνικής οργάνωσης, δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα υπέρ αυτής και, εκτός αυτού, ότι ο άνθρωπος είναι κατά βάθος αντιφυσικό ον.

Μόνο που ο μύθος, κατά πως λένε μερικοί, δεν τελειώνει εδώ. Μια μέρα, διηγούνται οι κύρηκες τής ανατροπής, θα ’ρθει κάποιος αντίθεος που η μορφή του μέχρι σήμερα μάς είναι άγνωστη. Ένας άντρας μοναχός του; Μια γυναίκα εκτυφλωτικής ομορφιάς; Μια συντροφιά; Μια Ιδέα, σπίθα που θα βάλει φωτιά στον κάμπο; Αδύνατο να πούμε. Το σίγουρο είναι ότι ο αντίθεος θα λιώσει όλους τους Φοίνικες, μπορεί και όλη την ανθρωπότητα, και θα τους ξαναπλάσει έτσι που απαξάπαντες θα ’ναι στο εξής καμωμένοι από ένα ακαθόριστο μείγμα από πηλό, σίδερο, χρυσό κι ασήμι·θα πρέπει, λοιπόν, όλοι να ζουν αδιαίρετοι με την ιδιότητα τού ισοδύναμου μέλους στην ισότητα τής μοίρας τους.2
— Αυτό κι αν είναι ψέμα! αναφωνεί ο Γλαύκος.
— Αλλά δεν θα ’λεγες για τη διαμόρφωση τού πέμπτου πολιτεύματός μας, για την παιδεία που το συνοδεύει, ότι όλ’ αυτά μοιάζουν με τον αντίθεο τού Φοίνικα; αποκρίνεται ο Σωκράτης.

Πράγματι, το πέμπτο πολίτευμα απαιτεί έναν διαφορετικό μύθο. Πρόκειται για μύθο κόντρα σε μύθο, με την επιφύλαξη όμως ότι η επίφαση φυσικότητας αντιδιαστέλλεται τώρα προς την εκπόνηση ενός νέου τεχνουργήματος με σκοπό ακριβώς την αποφυγή τού παραλληλισμού.

Όπως έχουμε δει, η δομή τού μύθου συνίσταται στην συνάρθρωση ενός κοινού στοιχείου (πηλός) — πράγμα που επιτρέπει τη θεμελίωση κατά τρόπο καθολικό τής ιδιότητας τού μέλους τής ανθρωπότητας — και τριών ιεραρχημένων μετάλλων (σίδερος, χρυσός και ασήμι). Σε τελική ανάλυση, η συγκεκριμένη δομή αναδεικνύει μια μέγιστη απόκλιση μεταξύ εκείνων που είναι φτειαγμένοι από πηλό, ίσως με την προσθήκη σε μικρή αναλογία κάποιων παλιοσίδερων (ας αποκαλέσουμε αυτούς τους βαρβάρους κολασμένους τής γης), και εκείνων που συντίθενται σχεδόν αποκλειστικά από χρυσό και μια ελάχιστη ποσότητα πηλού (οι πολιτισμένοι). Ένας μύθος για τη διαίρεση σε τρία γένη έρχεται κατόπιν να επικαλύψει τον μύθο τής πρωταρχικής διχοτόμησης. Η δομή τού αντιμύθου έχει ακριβώς ως σκοπό να απαγορεύσει την εγγραφή αυτής τής απόκλισης. Με ποιον τρόπο; Ο πηλός πλέον δεν θα συμβολίζει, φαινομενικά, την κοινή ιδιότητα τού μέλους τής ανθρωπότητας· είναι τώρα αναμεμειγμένος με τρία μέταλλα σε απροσδιόριστη αναλογία, πράγμα που έχει ως συνέπεια την αποφυσικοποίηση τού μύθου. Η ιεραρχική κοινωνική οργάνωση αποστερείται, κατ’ αυτόν τον τρόπο, τού φυσικού της θεμελίου χάριν τής εισαγωγής ενός στοιχείου εξισωτισμού — ή ακόμη χάριν τής θέσης ότι δεν υπάρχει παρά ένας μόνο κόσμος.

Ανακεφαλαιώνοντας, ο αντιμύθος εμπερικλείει ένα στοιχείο καταστροφής (των τάξεων), ένα στοιχείο συλλογικής συγχώνευσης (υπό την έννοια τής σαρτρικής συγχωνευμένης ή συνασπισμένης ομάδας: δηλαδή, ενός σταδίου μη διάκρισης μεταξύ τού ενός και τού όλου) και ένα στοιχείο αυστηρής ισότητας. Είναι έτσι δυνατόν να εκλάβουμε κατά γράμμα την αναφώνηση τού Γλαύκου: αυτό κι αν είναι ψέμα!

Τη δικαίωση τού μύθου αυτού την αφήνουμε για την ώρα στην κρίση τού γίγνεσθαι τής ανώνυμης ζωής και ας αναρωτηθούμε, χωρίς αναβολή, για τη μελλοντική μορφή τής κοινωνίας, εφόσον υποθέσουμε ότι δεν θα υπάρχει πια ούτε χρυσός, ούτε ασήμι, ούτε παλιοσίδερα, ούτε ψηλά, ούτε χαμηλά, παρά μόνον ίσα μέλη, και ότι δεν θα υπάρχουν γι’ αυτούς καθήκοντα εκ των πραγμάτων προορισμένα για κάποια συγκεκριμένη κατώτερη τάξη, αλλά αποκλειστικά εκείνο που όλοι τους θα οφείλουν να πράξουν προς όφελος όλων.

Σύμφωνα με τον «Σωκράτη», το φαντασιακό τού αντιμύθου (το ουτοπικό στοιχείο) πρέπει να αφεθεί να πάρει το το δικό του δρόμο, να κερδίσει έδαφος στο πεδίο τής ανώνυμης υποκειμενικότητας. Ωστόσο, δεν συμβαίνει το ίδιο με την Ιδέα, η οποία, εφόσον δεν αποτελεί η ίδια ψεύδος, επιβάλλει ως αναγκαία την παρέμβαση τής παιδείας. Πρέπει επομένως να προβληματιστούμε για τη μορφή που θα έχει μια κοινωνία, εφόσον ακολουθηθεί το πρότυπο τού αντιμύθου, εφόσον δηλ. αυτή θα συνιστά συλλογική ύπαρξη απαλλαγμένη από τη φυσικότητα τού μύθου. Αναλύοντας την κοινωνία αυτή, ο «Πλάτωνας» [θα ανακάλυπτε] επιτονισμούς που προαναγγέλλουν τον Μαρξ: στοιχεία όπως την πολυσθένεια και προσαρμοστικότητα τού καθένα, τον ελεύθερο συνεταιρισμό, την κατάργηση τής διάκρισης ανάμεσα στη διανοητική και τη χειρωνακτική εργασία. Αλλά όλ’ αυτά δεν αφήνουν ικανοποιημένους τους νεαρούς συνομιλητές τού «Σωκράτη».

Η Αμάντα δεν πείθεται:
— Αλλά πώς θα οργανώσουμε την επιτήρηση όσων κατέχουν προσωρινά θέσεις ευθύνης; Θα ήταν σίγουρα επονείδιστο να κάνουμε όπως κάνουν κάποιοι ανάξιοι βοσκοί που τρέφουν άγρια σκυλιά για να τους προστατεύουν τα κοπάδια τους, σκυλιά λιμασμένα και λυσσασμένα από τη φύση τους, που θα ορμήσουν στο τέλος να φάνε τα πρόβατα και, από μαντρόσκυλα που ήταν, θα γίνουν εκείνο ακριβώς από το οποίο θα ’πρεπε να μας προστατεύουν: σωστοί λύκοι! 
Ο Γλαύκος επικροτεί και επαυξάνει: 
— Καλά μίλησες, αδελφούλα μου ! Πρέπει με κάθε τρόπο να εμποδίσουμε τέτοιες απατεωνιές από εκείνους που ήρθε η σειρά τους να αναλάβουν στρατιωτικά αξιώματα. Αφού, με τη δικαιολογία ότι έχουν τη δύναμη, θα μπορούσαν πολύ καλά να υποκαταστήσουν παράνομα τον ρόλο που υποτίθεται ότι έχουν αναλάβει ως καλόβουλοι προστάτες όλων των κατοίκων τής χώρας με τον πολύ πιο ελκυστικό ρόλο των άπληστων και απάνθρωπων τυράννων.

Εκείνο που κατά κύριο λόγο απασχολεί τους νέους αυτούς ανθρώπους είναι το ζήτημα τού Κράτους στον αντιμύθο. Σε αντίθεση με τον Μαρξ, που προέβλεπε τον μαρασμό τού Κράτους μετά από την προλεταριακή επανάσταση, οι συνομιλητές τού «Σωκράτη» εξακολουθούν να αποδέχονται το σχήμα τού Κράτους υπό την προϋπόθεση όμως μιας γενικής υποκαταστασιμότητας, όπου όλοι θα μπορούν να αναπληρώνουν όλους τους άλλους στο πλαίσιο μιας εκτεταμένης πολυσθένειας. Εφόσον δεν θα έχουν ιεραρχηθεί, οι κρατικές λειτουργίες θα είναι ισοδύναμες με κάθε άλλη λειτουργία και το άτομο που θα έχει επιφορτισθεί με τη διοίκηση τού Κράτους θα μπορούσε, για παράδειγμα, μετά την εκπνοή τής θητείας του να αναλάβει καθήκοντα καθαριστή στο προαύλιο τού νοσοκομείου. Στην πραγματικότητα, η δυσκολία έγκειται στο ότι η εγκατάσταση στον χώρο τού Κράτους δίνει την ευκαιρία για την δημιουργία εκ νέου των ανισοτήτων κατά το πρότυπο τής κοινωνίας τού φοινικικού μύθου — όπως άλλωστε έδειξε και η ιστορία τού τέλους των σοσιαλιστικών κρατών με τον θρίαμβο μιας «νέας μπουρζουαζίας», όπως έλεγαν οι Κινέζοι, τον θρίαμβο δηλαδή μιας κρατικής μπουρζουαζίας.

Το καλύτερο μέσο, παρατηρεί ο Σωκράτης, η ύψιστη εγγύηση, είναι να δώσουμε σε όλους την κατάλληλη παιδεία. Η κομουνιστική ιδέα πρέπει να διευθύνει τα τουφέκια.3

Πράγμα που συνεπάγεται ότι το συμβολικό αποτελεί το μόνο εχέγγυο για το πραγματικό τού αντιμύθου· το ουτοπικό φαντασιακό πρέπει επομένως να ανυψωθεί στο επίπεδο τής Ιδέας. Όπως το διατύπωσε και ο Λακάν αναφερόμενος στην αναλυτική θεραπεία, το ζητούμενο είναι «να ανυψωθεί η ανικανότητα (η οποία είναι εκείνη που δικαιολογεί τη φαντασίωση) στο επίπεδο τής λογικής αδυνατότητας (εκείνης που ενσαρκώνει το πραγματικό)».4 Η παιδεία αποτελεί το στάδιο συμβολισμού εκείνου που προηγουμένως ήταν άμεσα δεδομένο στο φαντασιακό. Είναι η μόνη εγγύηση ότι όλοι θα περάσουν από την ουτοπία στην Ιδέα. Και αυτό γιατί το φαντασιακό λόγω τής αστάθειάς του δεν αρκεί για να αποτρέψει την εξωμοσία, την εκ νέου δημιουργία ανισοτήτων, την οποία επιτρέπει η εγκατάσταση στον χώρο τού Κράτους και έναντι τής οποίας η Ιδέα συνιστά το μόνο ανάχωμα.

— Μα, σύμφωνα με το σχέδιο σας, δεν θα τους έχει ήδη δοθεί μια τέτοια παιδεία; λέει έκπληκτος ο Γλαύκος.
— Δεν ξέρουμε ακόμα τίποτα γι’ αυτό, φίλε μου. Το μόνο που μπορούμε να πούμε είναι ότι, για να δείχνουν αυτοί οι στρατιωτικοί ηγέτες τον ύψιστο βαθμό ανιδιοτέλειας και να συμπεριφέρονται με τον πλέον διακριτικό και προσηνή τρόπο τόσο αναμεταξύ τους, όταν οργανώνονται σε σώματα, όσο και προς αυτούς που τα εν λόγω στρατιωτικά σώματα θα προστατεύουν, πρέπει να τους έχει δοθεί η ευκαιρία να λάβουν μια αληθινή παιδεία, όπως και αν εννοηθεί αυτή.

Στα σοσιαλιστικά Κράτη, τα παιδιά έπρεπε παρακολουθούν μαθήματα μαρξισμού-λενινισμού· δύσκολα θα λέγαμε ότι η μέθοδος αυτή εφαρμόστηκε με μεγάλη επιτυχία. Και στα λόγια τού ίδιου τού «Σωκράτη» διακρίνουμε κάποιον δισταγμό. Το ότι το Κράτος αναμφίβολα αποτελεί ακανθώδες ζήτημα οφείλεται στο ότι ο κρατικός χώρος είναι ετερογενής ως προς την πολιτική. Είναι αδιαμφισβήτητο ότι τα κίνητρα (η πολιτική) που παρώθησαν εκείνους που τελικά βρέθηκαν επικεφαλής των σοσιαλιστικών Κρατών να εγκατασταθούν στην κρατική εξουσία δεν συνιστούσαν επαρκή προετοιμασία για την άσκησή της, ενώ είναι εξίσου αδιαμφισβήτητο ότι ορισμένοι όντως διαφθάρηκαν από αυτήν. Όπως λέει και ο Γλαύκος, μοιάζει δύσκολο ή και αδιανόητο να μην υποκύψει κανείς στον πειρασμό να μετατραπεί σε άπληστο και απάνθρωπο τύραννο. Η εθελούσια παραίτηση από την υπέρτατη εξουσία και η επιστροφή στις τάξεις των απλών πολιτών ανέκαθεν έμοιαζε — και εξακολουθεί να μοιάζει — τόσο παράλογη, ώστε τα λιγοστά αντιπαραδείγματα από την ιστορία που θα μπορούσε κανείς να αναφέρει αποδίδονται χωρίς δεύτερο λόγο στην εξαιρετική αγνότητα τού χαρακτήρα όσων το έπραξαν.5

Αλλά, επιμένει ο Γλαύκος, δεν θα ’πρεπε επίσης να ελέγχουμε τα πλούτη τους, ώστε να μην έχουν στην ιδιοκτησία τους παλάτια, κοπάδια, οχήματα πολυτελείας, βάζα αντίκες, σαγηνευτικές γυναίκες, αρώματα και κοσμήματα; Γιατί, αν τα χουν όλ’ αυτά, τόσο θα ξεμυαλιστούν και άλλη έγνοια δεν θα έχουν, ώστε η εξουσία θα τους κάνει να γίνουν και καχύποπτοι και αλαζόνες.
— Πρέπει να μελετήσουμε το πρόβλημά μας σε μια πολύ ευρύτερη κλίμακα και, ως προς το σημείο αυτό, η πολιτική απόφαση δεν μπορεί παρά είναι απόλυτα ριζοσπαστική. Η ατομική ιδιοκτησία πρέπει να καταργηθεί.

Ο «Σωκράτης» απαντά σε μια ένσταση αναφορικά με την αβεβαιότητα τής παιδαγωγικής λύσης (υπό τον όρο ότι θα έχουμε ορίσει την παιδεία ως ικανότητα μετάβασης από την παράσταση [représentation] στην Ιδέα). Αναγνωρίζει ότι, αν οι διεφθαρμένοι ηγέτες έχουν πλούτη, θα οδηγηθούν αναπόφευκτα στην διακυβέρνηση υπέρ των πλουσίων. Αυτός είναι και ο λόγος που η κατάργηση τής ατομικής ιδιοκτησίας είναι ζήτημα κρίσιμης σημασίας: δεν αποτελεί ακριβώς το σημαντικότερο ή το πλέον συνταρακτικό στοιχείο τής κομουνιστικής υπόθεσης,αλλά συνιστά το ίδιο το πραγματικό αυτής. Όπως είπε ο Μαρξ στο Μανιφέστο, «οι κομμουνιστές μπορούν να συνοψίσουν τη θεωρία τους σ’αυτή τη μοναδική διατύπωση: κατάργηση τής ατομικής ιδιοκτησίας». Η εν λόγω αρνητική, αφ-αιρετική [soustractive] φόρμουλα (στο μέτρο που αφορά ακριβώς στο πραγματικό) αποτελεί απόρροια εκείνου που εμφανίζεται ως κάτι το δεδομένο — ως φαντασιακή πληρότητα — στο ουτοπικό σχήμα.

Συνοψίζοντας, μια αληθινή πολιτική ουτοπία — ένα αληθινό ψέμα — αποτελεί την φαντασιακή διάσταση μιας Ιδέας. Η κριτική της αξία έγκειται στο ότι αντιπροσωπεύει τη δυνατότητα μιας διαφορετικής συλλογικής οργάνωσης κατ’ αντιδιαστολή προς την ιδέα ότι η οργάνωση αυτή δεν μπορεί παρά να είναι απόρροια τής φύσης.6 Η ουτοπία σχετίζεται με το πραγματικό σε τρία επίπεδα: στο επίπεδο τής κοινωνίας (κατασκευαστικό [constructif] φαντασιακό), σ’ εκείνο τής πολιτικής δράσης (ρυθμιστικό [régulateur] φαντασιακό) και σ’ εκείνο τού Κράτους (καταργητικό [abolitionniste] φαντασιακό: το Κράτος οφείλει να καταργηθεί). Το Κράτος αποτελεί για αυτήν το κύριο πρόσκομμα. Η ύψιστη αξίωση συνίσταται στη μετάβαση από την ουτοπία στην απόλυτη [complète] Ιδέα (πλατωνικό ζήτημα τής παιδείας) ή στη μετάβαση από την ανικανότητα τού φαντασιακού στο πολιτικά δυνατό, αλλά εξίσου και στο συμβολικά αδύνατο. Το τελευταίο αυτό έργο είναι καθαυτό ατέρμονο [infini] και είναι ουσιώδες να αποδεχθούμε τον άπειρο χαρακτήρα του. Ο κομουνισμός δεν είναι το τέλος τής ιστορίας, αλλά η απαρχή μιας άλλης ιστορίας και συνεπώς μιας συμβολικής επανώθησης τής αναπαράστασης [représentation]. Η ατομική ιδιοκτησία αποτελεί τον εξ αντικειμένου εχθρό εκείνου που ο Πλάτωνας ονομάζει «παιδεία». Ο κομουνισμός αποτελεί την αυτοδιαπαιδαγώγηση τής ανθρωπότητας. Ο μυσαρός χαρακτήρας τής ατομικής ιδιοκτησίας δεν οφείλεται κατ’ αρχήν στο ότι η ιδιοκτησία παρέχει το υπόστρωμα για την ανάπτυξη ανισοτήτων, αλλά βασικά στο ότι αυτή αποτελεί την επιτομή τού ζωώδους τού ανθρώπινου είδους (τού αξιώματος «Να ζείτε χωρίς την Ιδέα !»).


[1] Στον Πλάτωνα, ο μυθικός χαρακτήρας μιας αφήγησης υποδηλώνεται από το ότι η εξιστόρηση γίνεται από έναν αλλοεθνή αφηγητή: από Αιγύπτιο, Φοίνικα ή ακόμα, όπως συμβαίνει στον Σοφιστή, από τον Ξένο από την Ελέα. Καθώς ο αφηγητής είναι ξένος, η εξιστόρηση δεν θα συνεπάγεται καμία δέσμευση και, ούτως ή άλλως, δεν δεσμεύει τον ίδιο τον Σωκράτη· επομένως, ο ξένος λειτουργεί στον Πλάτωνα σαν μπαλαντέρ, πράγμα που επιτρέπει την παρουσίαση μιας αμφιλεγόμενης ιστορίας, τής οποίας ο αφηγητής (θαλασσινός ή οτιδήποτε άλλο) είναι  προφανώς φανταστικό πρόσωπο.

[2] [ils auront alors à vivre indivisés, relevant tous d’une identique appartenance à l’égalité du destin].

[3] Σημ. Μετ. Παράφραση τής ρήσης τού Μάο: «le parti doit commander aux fusils».

[4] [d’élever l’impuissance (celle qui rend raison du fantasme) à l’impossibilité logique (celle qui incarne le réel), δείτε εδώ]

[5] Σημ. τού Ν. Φισέρ Το πολύ ωραίο πρόσφατο βιβλίο τού Ζακ λε Μπρεν Η εξουσία τής παραίτησης: πραγματεία στην εθελούσια έκπτωση συλλ. «Το Πνεύμα τής Πολιτείας», Γκαλιμάρ, 2009 [Jacques Le Brun, Le pouvoir d’abdiquer ; essai sur la déchéance volontaire coll. « L’ esprit de la cité » Gallimard 2009] καταπιάνεται με το ζήτημα αυτό εξετάζοντας ορισμένα παραδείγματα (Διοκλητιανός, Κάρολος Κουίντος, Ριχάρδος Β΄ τού Σαίξπηρ, Ιάκωβος Β΄ Στιούαρτ…).

[6] Κατά γενικό τρόπο, δεν ενδείκνυται ως αντικειμενικός σκοπός η διατήρηση της φύσης ως έχει· αν ξεκινήστε με την πρόθεση να διατήρησετε τη φύση στην αρχική της κατάσταση, θα καταλήξετε να υπερασπίζεσθε τον καπιταλισμό (αφού θα εγκλωβισθείτε στο πλαίσιο τής συντήρησης και τής προστασίας των πραγμάτων).

(WordCnt: 3079)
Εικόνα: http://chawedrosin.wordpress.com/2007/09/24/a-soviet-poster-a-day/

Advertisements
 

Ετικέτες: , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s