RSS

Εκβοήσεις — Η Εξουσία και η Δόξα (Homo Sacer II)

22 Φεβ.

Le règne et la gloire (σελ.266-269)
G. Agamben

Ας εξετάσουμε τώρα υπό το πρίσμα τής διατριβής τού Πέτερσον την εντυπωσιακή σε αριθμό παρουσία εκβοήσεων [στη λειτουργία τής ευχαριστίας]. Εάν η θέση του είναι ορθή, τότε πρέπει να θεωρήσουμε ότι το δοξολογικό στοιχείο των επευφημιών δεν λειτουργεί απλώς ως κρίκος που συνδέει τη χριστιανική λειτουργία με τον ειδωλολατρικό κόσμο και το ρωμαϊκό δημόσιο δίκαιο, αλλά ότι συνιστά το ουσιαστικό νομικό θεμέλιο τού «λειτουργικού», ήτοι δημόσιου και «πολιτικού», χαρακτήρα των χριστιανικών ιεροπραξιών. Ο όρος λειτουργία (εκ τής λέξεως λαός) σημαίνει ετυμολογικά «δημόσια παροχή» και, πράγματι, η Εκκλησία δεν έπαψε ποτέ να υπογραμμίζει τον δημόσιο χαρακτήρα τής λειτουργικής λατρείας, κατ’ αντιδιαστολή προς τις κατ’ ιδίαν προσευχές. Μόνο η Καθολική Εκκλησία — όπως συνηθίζουν πάντοτε να τονίζουν τα Enchiridia liturgica [λατρευτικά εγχειρίδια] — μπορεί νόμιμα να αποδώσει την οφειλόμενη λατρεία προς τον Θεό — cultum legitimum aeterno patri persolvere (Radó, σ.7). Σύμφωνα με τη θέση τού Πέτερσον, ο δημόσιος χαρακτήρας τής λειτουργίας θεμελιώνεται, υπ’ αυτήν την έννοια, στις εκβοήσεις τού συνερχόμενου εις εκκλησίαν λαού. Η παράδοση τού δημοσίου δικαίου αντιδιαστέλλει και συγχρόνως αλληλοσυναρτά τις έννοιες populus και multitudo, οι οποίες αποτελούν μετάφραση των λαός και όχλος τής Βίβλου των Εβδομήκοντα και τής Καινής Διαθήκης:

Ο λαός ο οποίος συμμετέχει στην ευχαριστία δεν συνιστά λαό παρά μόνο στο μέτρο που έχει ικανότητα δικαίου. Αρκεί να θυμηθούμε το χωρίο Ι.25 από το De re publica τού Κικερώνα, όπου διαβάζουμε τα εξής: «Populus autem non omnis hominum coetus quoquo modo congregatus, sed coetus multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatus» [«Ωστόσο, ο λαός δεν είναι κάθε μαζική συνάθροιση, ανεξαρτήτως τού τρόπου με τον οποίο έγινε η συγκέντρωση αυτή, αλλά μόνον η συνάθροιση τού όχλου με κοινότητα σκοπού και ομοθυμία ως προς το δίκαιο»] […] Το αν σε μεταγενέστερη περίοδο οι νομικές πράξεις τού λαού περιορίστηκαν αποκλειστικά στο δικαίωμα τής δια βοής αποδοκιμασίας ή επιδοκιμασίας, δεν αλλάζει σε τίποτα το γεγονός ότι δεν μπορεί κανείς να μιλάει — με την πρωταρχική έννοια τού όρου — για λαό [populus] ή, ακόμα, και για εκκλησία, παρά μόνο όταν ένας λαός διατηρεί τη δυνατότητα να ασκεί κάποια νομική δραστηριότητα. Και αν κάποτε θελήσει κάποιος να γράψει την ιστορία τής λέξης «λαϊκοί» [Laie][1] (λαός), θα πρέπει να φροντίσει να λάβει υπόψη του, στο σύνολό τους, τα ευρύτερα πλαίσια που αναφέρθηκαν εδώ και επίσης να κατανοήσει ότι ο λαός ταυτίζεται ακριβώς με τον όχλο, εφόσον ο τελευταίος θεωρηθεί υπό το πρίσμα τής υποχρέωσής του να επευφημεί στα πλαίσια τής λειτουργίας. Έτσι θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε ότι από πλευράς εκκλησιαστικού δικαίου η νομική κατάσταση τού λαού προσδιορίζεται επί τη βάσει των λειτουργικών επευφημιών, κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο που η από πλευράς δημοσίου δικαίου νομική κατάσταση τού λαού καθορίζεται στην κοσμική εκκλησία βάσει τού δικαιώματος τού αναφθέγγεσθαι εκβοήσεων (επευφημιών) προς τον δεσπότη. (Πέτερσον, σελ.179)

Στη συνέχεια, ο Πέτερσον, με τον χαρακτηριστικό τρόπο που τον διακρίνει, ερμηνεύει, σε μια υποσημείωση στο τέλος τής σελίδας, το αμήν το οποίο δίνει τον ρυθμό στη λειτουργική ιεροπραξία ως επευφημία υπό την τεχνική έννοια τού όρου — δηλ., ως εκβόηση ή επευφημία μέσω τής οποίας το πλήθος των πιστών συγκροτείται ως λαός (αυτόθι, υποσημ. 2). Όταν ο Ιουστίνος (Απολογ., 65, 3) μας πληροφορεί ότι μετά την ολοκλήρωση τής δέησης και ευχαριστίας «πᾶς ὁ παρὼν λαὸς ἐπευφημεῖ λέγων· Ἀμήν»[2], είναι προφανές ότι έχουμε εδώ να κάνουμε με την τεχνικονομική έννοια τής επευφημίας, στην οποία συνίσταται η «δημοσιότητα» τής λειτουργίας — ή, ακριβέστερα, ο «λειτουργικός» χαρακτήρας τής χριστιανικής τελετής τής θείας Ευχαριστίας.

א Μια ανάλυση των όρων που χρησιμοποιούνται στην Καινή Διαθήκη — και ειδικότερα στις Επιστολές τού Παύλου — αναφορικά με τον λαό ίσως μας επιτρέψει να κατανοήσουμε την αντιμεσσιανική στρατηγική τού Πέτερσον. Ο όρος δήμος — ιδιαίτερα σημαντικός για την κατανόηση τής πόλεως — δεν εμφανίζεται σχεδόν ποτέ. Ο λαός προσδιορίζεται με τον όρο όχλος (ο οποίος εμφανίζεται τουλάχιστον εκατόν εβδομήντα πέντε φορές στην Καινή Διαθήκη και που στα λατινικά έχει επικρατήσει να μεταφράζεται ως turba· ας σημειωθεί ότι στη Βουλγάτα, εκτός από τους όρους turba και populus, συναντάμε επίσης τους όρους plebs και multitudo· ο όρος «masse» [«μάζα»], που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως εύστοχη μετάφραση τού όχλου, έχει, ήδη από τον Αυγουστίνο, αποκτήσει αρνητικό περιεχόμενο σε συνδυασμό με το προπατορικό αμάρτημα: «ea damnatione, quae per universam massam currit» [«λόγω τής καταδίκης που διαπερνά απ’ άκρου εις άκρον τον όχλο»] (Αυγουστίνος, De natura et gratia, 8, 9 [Περί φύσεως και χάριτος]) — με τον όρο πλήθος (που απαντά με ιδιαίτερη συχνότητα στο Κατά Λουκά), είτε ακόμη και με τον όρο λαός (που εμφανίζεται εκατόν σαράντα δύο φορές με την έννοια που αντιστοιχεί στην πολύ συχνή χρήση του στη Βίβλο των Εβδομήκοντα για τον προσδιορισμό τού εκλεκτού λαού). Ο Πέτερσον φέρει σε αντιστοιχία τον απολιτικό όχλο με τη θεολογική έννοια τού λαού: ο όχλος γίνεται λαός, με άλλα λόγια, «πολιτικοποιείται», μέσω τής λειτουργίας. Όμως, για να επιτευχθεί αυτό, ο Πέτερσον αναγκάζεται να παραβλέψει την έννοια με την οποία χρησιμοποιεί τον όρο ο Απόστολος Παύλος. Είναι, πράγματι, αξιοσημείωτο ότι ο Παύλος επιλέγει να μην χρησιμοποιήσει ποτέ τον όρο όχλος, χρησιμοποιώντας δώδεκα μόνο φορές τη λέξη λαός, και πάντοτε σε σχέση με βιβλικές αναφορές (π.χ. Ωσηέ, στην προς Ρωμαίους 9:25: «τὸν οὐ λαόν μου» [«αυτό[ς] που δεν είναι λαός μου»][3]). Ο Παύλος χρησιμοποιεί μάλιστα τον όρο «ἡμεῖς» για να αναφερθεί στη μεσσιανική κοινότητα με την τεχνική έννοια τού όρου, συχνά κατ’ αντιδιαστολή προς τον λαό (όπως στην προς Ρωμαίους 9:24[4]) ή προς τους Εβραίους και Έλληνες (όπως στην προς Κορινθίους Α΄ 1:22-23 : «ἐπειδὴ καὶ Ἰουδαῖοι σημεῖο αἰτοῦσιν καὶ Ἕλληνες σοφίαν ζητοῦσιν, ἡμεῖς δὲ κηρύσσομεν Χριστὸν ἐσταυρωμένον» [επειδή, και οι Ιουδαίοι σημείο ζητούν, και οι Έλληνες σοφία ζητούν· εμείς, όμως, κηρύττουμε Χριστόν σταυρωμένον].[5] Στο παραπάνω μάλιστα παράθεμα από την πρώτη επιστολή προς Κορινθίους, για την εξειδίκευση τής έννοιας τής αντωνυμίας «εμείς» χρησιμοποιείται ξαφνικά η φράση «στους προσκαλεσμένους» [αὐτοῖς δὲ τοῖς κλητοῖς]. Επομένως, στον Απόστολο Παύλο, η μεσσιανική κοινότητα είναι καθ’ εαυτή ανώνυμη και μοιάζει να κινείται σε ένα όριο απροσδιοριστίας μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού.


[1] Σημ.Μετ. Εννοεί τα λαϊκά μέλη τής εκκλησίας, τους απλούς πιστούς.

[2] Justin, Apol.

[3] [ὡς καὶ ἐν τῷ Ὡσηὲ λέγει, Καλέσω τὸν οὐ λαόν μου λαόν μου καὶ τὴν οὐκ ἠγαπημένην ἠγαπημένην] [Όπως λέει και στον Ωσηέ: «Θα αποκαλέσω λαό μου, αυτόν που δεν είναι λαός μου, και αγαπημένη, αυτήν που δεν είναι αγαπημένη»] (μετφρ. Σ.Φίλου).

[4] [οὓς καὶ ἐκάλεσεν ἡμᾶς οὐ μόνον ἐξ Ἰουδαίων ἀλλὰ καὶ ἐξ ἐθνῶν;]  [εμάς, που μας κάλεσε, όχι μονάχα από τους Ιουδαίους, αλλά και από τα έθνη;] (μετφρ. Σ.Φίλου).

[5] [ἐπειδὴ καὶ Ἰουδαῖοι σημεῖον αἰτοῦσι καὶ Ἕλληνες σοφίαν ζητοῦσιν, ἡμεῖς δὲ κηρύσσομεν Χριστὸν ἐσταυρωμένον, Ἰουδαίοις μὲν σκάνδαλον, Ἕλλησι δὲ μωρίαν, αὐτοῖς δὲ τοῖς κλητοῖς, Ἰουδαίοις τε καὶ Ἕλλησι, Χριστὸν Θεοῦ δύναμιν καὶ Θεοῦ σοφίαν·] [επειδή, και οι Ιουδαίοι σημείο ζητούν, και οι Έλληνες σοφία ζητούν· εμείς, όμως, κηρύττουμε Χριστόν σταυρωμένον, για μεν τους Ιουδαίους σκάνδαλο, για δε τους Έλληνες μωρία· στους ίδιους, όμως, τους προσκαλεσμένους, και τους Ιουδαίους και τους Έλληνες, τον Χριστό, Θεού δύναμη και Θεού σοφία.] (μετφρ. Σ.Φίλου).

—Erik Peterson Heis Theos. Epigraphische, formgeschichtliche und religionsgeschichtliche Untersuchungen, Göttingen, Vandenhoeck und Ruprecht, 1926.
—Polycarpus Radó Enchiridion liturgicum complectens theologiae sacramentalis et dogmata et leges, Rome/Fribourg-en-Brisgau/Barcelone, Herder, 1966

Εικόνα: www.drawingcenter.org

Advertisements
 

Ετικέτες:

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s