RSS

Ζωή αιώνια (I) — Τζ. Αγκάμπεν

01 Μαρ.

Le règne et la gloire (8.25, σελ.368-71)
G.Agamben

(το πλήρες κείμενο (I-III) εδώ)

Μπορούμε ίσως τώρα να προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στα ακόλουθα ερωτήματα τα οποία, αν και δεν είχαν ρητώς διατυπωθεί, συνόδευαν, ωστόσο, εξ αρχής το εγχείρημά μας για μια αρχαιολογία τής δόξας: Για ποιο λόγο η εξουσία έχει ανάγκη τόσο τής δόξας όσο και τής απραγίας; Τι είναι το τόσο σημαντικό που υποχρεώνει την εξουσία να τα εγγράψει με κάθε τίμημα εντός τού κενού κέντρου τού κυβερνητικού της μηχανισμού; Τι είναι αυτό που τροφοδοτεί την εξουσία; Και, επιπλέον, μπορούμε να σκεφτούμε την απραγία έξω από τα πλαίσια τού μηχανισμού τής δόξας;

Εάν επαναδιατυπώσουμε τα τρία πρώτα ερωτήματα στο επίπεδο τής θεολογίας, ακολουθώντας πάντα την ίδια επιστημολογική στρατηγική στην έρευνά μας, τότε θα διαπιστώσουμε ότι τόσο ο Ιουδαϊσμός όσο και η Καινή Διαθήκη δίνουν στα ερωτήματα αυτά την ίδια και ταυτόσημη απάντηση: chayye ‘οlam, ζωὴ αἰώνιος. Με τα ονοματικά αυτά συντάγματα προσδιορίζεται κατά κύριο λόγο η ανταμοιβή που περιμένει τους δίκαιους κατά τον μέλλοντα αιώνα. Υπό την έννοια αυτή, η φράση ζωὴ αἰώνιος συναντάται για πρώτη φορά στους Εβδομήκοντα ως μετάφραση τού chayye ‘olam στον Δανιήλ 12, 2, όπου διαβάζουμε ότι «πολλοί απ’ αυτούς που κοιμούνται μέσα στο χώμα τής γης, θα σηκωθούν, οι μεν σε αιώνια ζωή, οι δε σε ονειδισμό και αιώνια καταισχύνη».[1] Η λέξη «αἰώνιος» — όπως φαίνεται τόσο από τον εβραϊκό όρο ‘olam, που παραπέμπει στον θείο κόσμο και την εσχατολογική πραγματικότητα, όσο και από την ελληνική λέξη αἰών («ο αιώνας», όπως γράφει ο Δαμασκηνός, «δημιουργήθηκε πριν από το στερέωμα και τον χρόνο») — δεν έχει μόνο χρονική σημασία αλλά δηλώνει ένα χαρακτηριστικό τής ζωής και, πιο συγκεκριμένα, αναφέρεται στη μεταμόρφωση που υφίσταται η ανθρώπινη ζωή στον μέλλοντα κόσμο. Έτσι, ο ελληνιστικός ιουδαϊσμός την προσδιορίζει ως «αληθινή ζωή» (ἀληθινὴ ζωή: Φίλων, Leg. 1, 32), ως «άφθαρτη ζωή» (ἄφθαρτος ζωή: Φίλων, Gig., 15· Fug., 59) ή ακόμα και ως «αμέριμνη ζωή» (ζωὴ ἀμέριμνος).[2] Στη ραβινική παράδοση, η μελλοντική αυτή ζωή αντιδιαστέλλεται προς την παρούσα ζωή, ενώ συγχρόνως εμφανίζεται να βρίσκεται σε ιδιαίτερη εγγύτητα με αυτήν, στο μέτρο που χαρακτηρίζεται από την απενεργοποίηση των βιολογικών λειτουργιών και τού ενστίκτου τού κακού: «Στον μέλλοντα κόσμο δεν θα υπάρχει ανάγκη για τροφή και πόση, αλλά ούτε και για γένεση και αναπαραγωγή. Δεν θα υπάρχουν πλέον δοσοληψίες, εμπόριο, καυγάδες, φθόνος και εχθρότητες· οι δίκαιοι θα κάθονται στεφανωμένοι και θα ευωχούνται στη λαμπρότητα τής σεκινά» (Ταλμούδ, b Ber., 17a).

Το στεφάνι που φορούν στο κεφάλι οι δίκαιοι έχει την προέλευσή του στο στέμμα που απονεμόταν στον νικηφόρο ιμπεράτορα, όπως επίσης και στον αθλητή ως σύμβολο νίκης, και εκφράζει τον ένδοξο χαρακτήρα τής αιώνιας ζωής. Στην Καινή Διαθήκη, το ίδιο ακριβώς σύμβολο — το «στεφάνι τής δόξας» (στέφανος τῆς δόξης) ή το «στεφάνι τής ζωής» (στέφανος τῆς ζωῆς) — χρησιμοποιείται πλέον ως τεχνικός όρος για να δηλώσει τη δόξα των μακαρίων: «Γίνε πιστός μέχρι θανάτου, και θα σου δώσω το στεφάνι τής ζωής» (Αποκάλυψη, 2, 10)· «θα πάρετε το αμαράντινο στεφάνι τής δόξας» (1 Πέτρου, 5, 4) · «θα πάρει το στεφάνι τής ζωής» (Επιστολή Ιακώβου, 1, 12).[3]

Ο Παύλος χρησιμοποιεί κατ’ επανάληψη το σύμβολο αυτό για να περιγράψει την εσχατολογική κατάσταση των δικαίων, τους οποίους αντιπαραβάλλει με τους αθλητές που λαμβάνουν μέρος σε αγώνες: «εκείνοι μεν [θα] πάρουν φθαρτό στεφάνι, εμείς όμως άφθαρτο» (1 Κορινθίους, 9, 25)· «[τ]ον αγώνα τον καλό αγωνίστηκα, τον δρόμο τελείωσα, την πίστη διατήρησα· τώρα, πλέον, μου απομένει το στεφάνι τής δικαιοσύνης, το οποίο ο Κύριος θα μου αποδώσει κατά την ημέρα εκείνη» (2 Τιμόθεο, 7-8).[4] Ωστόσο, για τον Παύλο, το μοτίβο τής αιώνιας ζωής δεν υποδηλώνει απλώς μια μελλοντική κατάσταση, αλλά την ιδιότητα που διακρίνει τη ζωή κατά τον μεσσιανικό χρόνο (ἐν τῷ νῦν καιρῷ, στον τωρινό καιρό),[5] με άλλα λόγια την εν Χριστώ ζωή — την «αιώνια ζωή[,] διαμέσου τού Ιησού Χριστού τού Κυρίου μας» (Ρωμαίους, 5,21).[6] Η ζωή αυτή υπόκειται στον προσδιορισμό ενός συναρτητή κατάπαυσης ή κατάργησης [désœuvrement] που συνιστά κατά κάποιο τρόπο προεικόνιση τού σαββατισμού τής Βασιλείας: τού ὡς μή, τού «σαν να μην». Όπως ακριβώς ο μεσσίας εκπλήρωσε τον νόμο καθιστώντας τον, συγχρόνως, ανενεργό (το ρήμα «καταργεῖν» το οποίο χρησιμοποιεί ο Παύλος για να δηλώσει τη σχέση τού μεσσία με τον νόμο σημαίνει κατά κυριολεξία «καθιστώ αργό», ανενεργό),[7] έτσι και το ὡς μή διαφυλάττει και, συγχρόνως, απενεργοποιεί, στον παρόντα χρόνο, κάθε νομική προϋπόθεση και κάθε κανόνα που ρυθμίζει την κοινωνική συμπεριφορά των μελών τής μεσσιανικής κοινότητας:

Λέω, όμως, τούτο, αδελφοί, ότι ο υπόλοιπος καιρός είναι σύντομος· ώστε, και εκείνοι που έχουν γυναίκες, να είναι σαν να μη έχουν· και εκείνοι που κλαίνε, σαν να μη κλαίνε· και εκείνοι που χαίρονται, σαν να μη [ὡς μή] χαίρονται· και εκείνοι που αγοράζουν, σαν να μη τα έχουν σε κατοχή· και εκείνοι που μεταχειρίζονται τούτο τον κόσμο, σαν να μη τον μεταχειρίζονται καθόλου· επειδή, το σχήμα τούτου τού κόσμου παρέρχεται. (1 Κορινθίους, 7, 29-32)[8]

Υπό το έμβλημα τού ὡς μή, η ζωή δεν μπορεί να ταυτίζεται με τον εαυτό της και, επομένως, διαχωρίζεται στη ζωή που βιώνουμε (vitam quam vivimus [βίος], δηλ. το σύνολο των γεγονότων και συμβάντων που ορίζουν τη βιογραφία μας) και σε αυτή χάριν και μέσω τής οποίας ζούμε (vita qua vivimus [ζωή] — με άλλα λόγια, ό,τι κάνει τη ζωή άξια να τη ζει κανείς, δίνοντάς της έννοια και μορφή). Η «εν Χριστώ ζωή» έχει ακριβώς την έννοια τής συνεχούς ακύρωσης και απενεργοποίησης κάθε διάστασης τής ζωής που βιώνουμε και τής εκ των ένδον ανάδειξης εκείνης χάριν τής οποίας ζούμε και που ο Παύλος αποκαλεί «ζωή τού Ιησού» (ἡ ζωὴ τοῦ Ἰησοῦζωὴ και όχι βίον): «Επειδή, εμείς που ζούμε παραδινόμαστε πάντοτε στον θάνατο για χάρη τού Ιησού, για να φανερωθεί και η ζωή τού Ιησού στη θνητή μας σάρκα» (2 Κορινθίους 4,11).[9] Η μεσσιανική ζωή συνίσταται στην αδυναμία της ζωής να ταυτιστεί με οποιαδήποτε προκαθορισμένη μορφή της, στην ακύρωση κάθε βίου με σκοπό τη διάνοιξη της δυνατότητας πρόσληψης τής ζωής τού Ιησού, ενώ η επισυµβείσα κατάπαυση δεν συνιστά απλή αδράνεια ή ανάπαυση, αλλά αντιθέτως αποτελεί την κατ’ εξοχήν μεσσιανική ενέργεια και λειτουργία.

Από την άλλη μεριά, σύμφωνα με τον Παύλο, όταν, κατά τον μέλλοντα αιώνα, οι δίκαιοι εισέλθουν στην κατάπαυση τού Θεού, η αιώνια ζωή θα βρίσκεται οριστικά υπό τη σκέπη τής δόξας. Στην πραγματικότητα, το περίφημο χωρίο τής πρώτης Προς Κορινθίους Επιστολής του (1 Κορ. 15, 35-55) — που, μεταξύ των θεολόγων, από τον Ωριγένη μέχρι τον Θωμά τον Ακινάτη, προκάλεσε πλήθος ερμηνευτικών ζητημάτων — λέει απλώς και μόνο ότι το σώμα των δικαίων θα αναστηθεί εν δόξη και ότι θα μεταμορφωθεί σε δόξα και σε άφθαρτο πνεύμα. Ό,τι εσκεμμένα εκφράζεται με γενικό και ασαφή τρόπο στο κείμενο τού Παύλου («σπέρνεται χωρίς τιμή, ανασταίνεται με δόξα· σπέρνεται με ασθένεια, ανασταίνεται με δύναμη· σπέρνεται ως σώμα ζωικό, ανασταίνεται ως σώμα πνευματικό»),[10] συγκροτείται και εξελίσσεται, δια μέσου τού έργου θεολόγων, σε δόγμα περί τού ένδοξου σώματος των μακαρίων. Σύμφωνα με έναν μηχανισμό που μας είναι ήδη γνωστός, το δόγμα τής μεσσιανικής ζωής υποκαθίσταται από αυτό τής ένδοξης ζωής, που μεταφέρει την αιώνια ζωή και την κατάπαυσή της σε μια αυτόνομη σφαίρα. Η ζωή, η οποία θα καθιστούσε ανενεργό κάθε μορφή, μέσω τής δόξας μετατρέπεται η ίδια σε μορφή. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η αταραξία, η λεπτότητα, η καθαρότητα, η ευκινησία γίνονται γνωρίσματα που σύμφωνα με τους θεολόγους χαρακτηρίζουν τη ζωή τού ένδοξου σώματος.


*Για τα αποσπάσματα από την Κ. & Π. Διαθήκη χρησιμοποιήθηκε (με μικρές τροποποιήσεις) η μετάφραση τού Σ.Φίλου.

[1] —Δανιήλ 12, 2: [πολλοὶ τῶν καθευδόντων ἐν γῆς χώματι ἐξεγερθήσονται, οὗτοι εἰς ζωὴν αἰώνιον καὶ οὗτοι εἰς ὀνειδισμὸν καὶ εἰς αἰσχύνην αἰώνιον]
[2] —Legum Allegoriarum [Νόμων ἱερῶν ἀλληγορίας], 1,32: «ὁ δὲ νοῦς οὗτος γεώδης ἐστὶ τῷ ὄντι καὶ φθαρτός, εἰ μὴ ὁ θεὸς ἐμπνεύσειεν αὐτῷ δύναμιν ἀληθινῆς ζωῆς»
De Gigantibus [Περὶ γιγάντων] 15: «αὗται μὲν οὖν εἰσι ψυχαὶ τῶν ἀνόθως φιλοσοφησάντων, ἐξ ἀρχῆς ἄχρι τέλους μελετῶσαι τὸν μετὰ σωμάτων ἀποθνῄσκειν βίον, ἵνα τῆς ἀσωμάτου καὶ ἀφθάρτου παρὰ τῷ ἀγενήτῳ καὶ ἀφθάρτῳ ζωῆς μεταλάχωσιν»
De Fuga et Inventione [Περὶ φυγῆς καὶ εὑρέσεως], 59: «οἱ μὲν ἱερεῖς Ναδὰβ καὶ Άβιούδ, ἵνα ζήσωσιν, ἀποθνῄσκουσιν θνητῆς ζωῆς ἄφθαρτον ἀντικαταλλαττόμενοι βίον καὶ ἀπὸ τοῦ γενομένου πρὸς τὸ ἀγένητον μετανιστάμενοι»
[3] —1 Πέτρου, 5, 4: [κομιεῖσθε τὸν ἀμαράντινον τῆς δόξης στέφανον]
Αποκάλυψη, 2, 10: [γίνου πιστὸς ἄχρι θανάτου, καὶ δώσω σοι τὸν στέφανον τῆς ζωῆς]
Επιστολή Ιακώβου, 1, 12: [λήψεται τὸν στέφανον τῆς ζωῆς]
[4] —1 Κορινθίους 9,25: [ἐκεῖνοι μὲν οὖν ἵνα φθαρτὸν στέφανον λάβωσιν, ἡμεῖς δὲ ἄφθαρτον]
2 Τιμόθεο, 7-8: [τὸν καλὸν ἀγῶνα ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, ὃν ἀποδώσει μοι ὁ Κύριος ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ].
[5] Σημ. Μεταφρ. Στο κείμενο τού Αγκάμπεν η φράση εμφανίζεται στην ονομαστική (ὁ νῦν καιρός)· η έκφραση, ωστόσο, συναντάται στην Καινή Διαθήκη μόνον στον εμπρόθετο προσδιορισμό ἐν τῷ νῦν καιρῷ:
Ρωμ. 3, 26: [ἐν τῇ ἀνοχῇ τοῦ Θεοῦ, πρὸς ἔνδειξιν τῆς δικαιοσύνης αὐτοῦ ἐν τῷ νῦν καιρῷ, εἰς τὸ εἶναι αὐτὸν δίκαιον καὶ δικαιοῦντα τὸν ἐκ πίστεως Ἰησοῦ]
Ρωμ. 11,5: [οὕτως οὖν καὶ ἐν τῷ νῦν καιρῷ λεῖμμα κατ’ ἐκλογὴν χάριτος γέγονεν]
2 Κορ. 8, 14: [ἐν τῷ νῦν καιρῷ τὸ ὑμῶν περίσσευμα εἰς τὸ ἐκείνων ὑστέρημα, ἵνα καὶ τὸ ἐκείνων περίσσευμα γένηται εἰς τὸ ὑμῶν ὑστέρημα, ὅπως γένηται ἰσότης, 15 καθὼς γέγραπται· ὁ τὸ πολὺ οὐκ ἐπλεόνασε, καὶ ὁ τὸ ὀλίγον οὐκ ἠλαττόνησε] [Αλλά, να γίνει με ισότητα, ώστε κατά τον παρόντα καιρό το περίσσευμά σας να αναπληρώσει τη στέρηση εκείνων· για να χρησιμεύσει και το περίσσευμα εκείνων στη δική σας στέρηση, ώστε να γίνει ισότητα· όπως είναι γραμμένο: «Όποιος είχε μαζέψει πολύ, δεν έπαιρνε περισσότερο· και όποιος λίγο, δεν έπαιρνε λιγότερο».]
[6] —Ρωμαίους, 5,21: [οὕτω καὶ ἡ χάρις βασιλεύσει διὰ δικαιοσύνης εἰς ζωὴν αἰώνιον διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν].
[7] —1 Κορινθίους, 15,24: [εἶτα τὸ τέλος, ὅταν παραδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Θεῷ καὶ πατρί, ὅταν καταργήσῃ πᾶσαν ἀρχὴν καὶ πᾶσαν ἐξουσίαν καὶ δύναμιν] [ύστερα θα είναι το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα· όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη].
[8] —1 Κορ. 7, 29-32: [τοῦτο δέ φημι, ἀδελφοί, ὁ καιρὸς συνεσταλμένος τὸ λοιπόν ἐστιν, ἵνα καὶ οἱ ἔχοντες γυναῖκας ὡς μὴ ἔχοντες ὦσι, καὶ οἱ κλαίοντες ὡς μὴ κλαίοντες, καὶ οἱ χαίροντες ὡς μὴ χαίροντες, καὶ οἱ ἀγοράζοντες ὡς μὴ κατέχοντες, καὶ οἱ χρώμενοι τῷ κόσμῳ τούτῳ ὡς μὴ καταχρώμενοι· παράγει γὰρ τὸ σχῆμα τοῦ κόσμου τούτου].
[9] —2 Κορινθίους 4,11 [ἀεὶ γὰρ ἡμεῖς οἱ ζῶντες εἰς θάνατον παραδιδόμεθα διὰ Ἰησοῦν, ἵνα καὶ ἡ ζωὴ τοῦ Ἰησοῦ φανερωθῇ ἐν τῇ θνητῇ σαρκὶ ἡμῶν].
[10] —1 Κορινθίους 43-44 [σπείρεται ἐν ἀτιμίᾳ, ἐγείρεται ἐν δόξῃ· σπείρεται ἐν ἀσθενείᾳ, ἐγείρεται ἐν δυνάμει· σπείρεται σῶμα ψυχικόν, ἐγείρεται σῶμα πνευματικόν].

Εικόνα: nichtsnothing.tumblr.com

Advertisements
 

Ετικέτες:

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s