RSS

Ζωή αιώνια (ΙΙ) — Τζ. Αγκάμπεν

04 Μαρ.

Le règne et la gloire (8.26, σελ.371-74)
G.Agamben

(το πλήρες κείμενο (I-III) εδώ)

Στο σχόλιο τής πρότασης 36 τού πέμπτου βιβλίου τής Ηθικής, ο Σπινόζα επικαλείται κατ’ απροσδόκητο τρόπο την ιδέα τής δόξας σε σχέση με την αγάπη τού πνεύματος προς τον Θεό. Η συγκεκριμένη πρόταση έδειξε πως η νοερή αγάπη τού πνεύματος προς τον Θεό δεν είναι παρά η ίδια η αγάπη με την οποία ο Θεός αγαπά τον εαυτό του και, ως εκ τούτου, η αγάπη τού πνεύματος προς τον Θεό δεν διακρίνεται από την αγάπη τού Θεού προς τους ανθρώπους. Σε αυτό ακριβώς το στάδιο, ο Σπινόζα αναπτύσσει στο σχόλιο μια θεωρία πάνω στη δόξα, που σε λίγες συγκλονιστικές γραμμές επιστρατεύει και συμπυκνώνει τους θεολογικούς θεματικούς τόπους τής εβραϊκής καμπόντ και τής χριστιανικής δόξας:[11]

Από τούτα κατανοούμε σαφώς σε ποιο πράγμα έγκειται η σωτηρία, ήτοι η ευδαιμονία, ήτοι η ελευθερία μας, δηλαδή στη σταθερή και αιώνια αγάπη προς τον Θεό, ήτοι στην αγάπη τού Θεού προς τους ανθρώπους. Μα αυτή η αγάπη, ήτοι η ευδαιμονία, ονομάζεται στους ιερούς κώδικες δόξα, και όχι άδικα. Διότι, είτε η αγάπη αυτή αναφέρεται στον Θεό είτε στο πνεύμα, μπορεί ορθά να ονομαστεί γαλήνη [acquiescentia] [12] τής ψυχής, η οποία δεν διακρίνεται αληθινά από τη δόξα […] Πράγματι, καθόσον αναφέρεται στον Θεό είναι […] χαρά — αν επιτρέπεται να χρησιμοποιούμε ακόμα αυτή την ονομασία — συνοδευόμενη από την ιδέα τού εαυτού, όπως και καθόσον αναφέρεται στο πνεύμα […].

Τραβώντας στα άκρα την αναλογία ανάμεσα στη δόξα και στον δοξασμό, ανάμεσα στην εσωτερική και εξωτερική δόξα, ο όρος δεν παραπέμπει απλώς σε μια εσωτερική κίνηση τού θεϊκού είναι, με κατεύθυνση τόσο από τον Θεό προς τους ανθρώπους, όσο και από τους ανθρώπους προς τον Θεό, αλλά εδώ διαπιστώνουμε πάλι ότι, κατά μια συγκεκριμένη έννοια, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη σαββατική συσχέτιση ανάμεσα στη δόξα και την κατάπαυση (menuchah, ἀνάπαυσις, κατάπαυσις, που εδώ αποδίδονται με το acquiescentia — όρος ανύπαρκτος στην κλασσική λατινική). Κατάπαυση και δόξα είναι ουσιαστικά το ίδιο πράγμα: «acquiescentia […] revera a gloria […] non distinguitur».

Για να γίνει πλήρως κατανοητή η έννοια τής ρηξικέλευθης αυτής προσέγγισης τού θέματος τής δόξας και τής κατάπαυσης, θα πρέπει να επιστρέψουμε στον ορισμό τής acquiescentia που περιέχεται στην απόδειξη τής πρότασης 52 τού τέταρτου βιβλίου. «Η εσωτερική γαλήνη — γράφει ο Σπινόζα — είναι χαρά προερχόμενη από το ότι ο άνθρωπος ενατενίζει τον εαυτό του και τη δύναμη ενέργειας του». Τι σημαίνει εδώ ότι «ο άνθρωπος ενατενίζει τον εαυτό του και τη δύναμη ενέργειας του»; Ποια είναι η σημασία μιας κατάπαυσης η οποία θα συνίσταται στο γεγονός τής ενατένισης τής δικής της δύναμης ενέργειας; Και πώς πρέπει να γίνει κατανοητή υπό αυτό το πρίσμα η κατάπαυση, που, όπως αναφέραμε, «δεν διακρίνεται από τη δόξα»;

Ο Φίλων είχε ήδη γράψει ότι η κατάπαυση τού Θεού δεν έχει το νόημα τής αδράνειας ή τής απραξίας, αλλά αποτελεί μορφή ενέργειας η οποία, ωστόσο, δεν προξενεί καταπόνηση ή εξάντληση:

Για να ακριβολογήσουμε, μεταξύ των όντων ένα μόνον αναπαύεται πραγματικά: ο Θεός. [Ο Μωυσής] αποκαλεί «ανάπαυλα» όχι την απραξία — καθόσον η αιτία όλων των πραγμάτων είναι από τη φύση της δραστήρια και δεν παύει ποτέ να δημιουργεί ό,τι το καλύτερο —, αλλά εκείνη την ενέργεια που δεν αποκάμνει και δεν αισθάνεται ποτέ κάματο [ἀπονωτάτην] και η οποία συνοδεύεται πάντοτε από αίσθηση μεγάλης ευμάρειας.[13] Κι αυτό γιατί ο ήλιος, η σελήνη, ολόκληρος ο ουρανός και ο κόσμος, αφενός μεν, δεν ενεργούν αφ’ εαυτών, αφετέρου δε, βρίσκονται σε κατάσταση διαρκούς κίνησης και ανησυχίας, οπότε εύλογα θα έλεγε κανείς ότι καταπονούνται· και η μεγαλύτερη απόδειξη τού μόχθου τους είναι οι εποχές τού έτους […] Ο Θεός είναι από τη φύση του ακαταπόνητος· και εκείνος που, ενώ δημιουργεί τα πάντα, δεν χαρακτηρίζεται από αδυναμίες, δεν θα πάψει ποτέ να αναπαύεται, έτσι ώστε να μπορούμε να πούμε ότι η ανάπαυση είναι αποκλειστικό γνώρισμα τού Θεού. (Περί των Χερουβίμ, 87-90)[14]

Ο Σπινόζα χρησιμοποιεί τον όρο «ενατένιση τής δύναμης» αναφερόμενος σε μια κατάπαυση που θα έλεγε κανείς ότι εντοπίζεται στο εσωτερικό τής ίδιας τής ενέργειας, σε μια ιδιότυπη «πράξη» η οποία συνίσταται στο να καθιστά μη παραγωγική κάθε άλλη συγκεκριμένη δύναμη πράξης και ενέργειας. Η ζωή που ενατενίζει τη (δική της) δύναμη ενέργειας καθίσταται μη παραγωγική ως προς κάθε λειτουργία της· η ζωή αυτή ζει αποκλειστικά και μόνο τη ζωτικότητά (της). Οι αντωνυμίες «της» και «δική της» εμφανίζονται μεταξύ παρενθέσεων, διότι μόνο μέσω τής ενατένισης τής δύναμης — που καθιστά μη παραγωγική κάθε ιδιαίτερη ενέργεια — παρέχεται η δυνατότητα ύπαρξης ενός πράγματος όπως η εμπειρία τής «ιδιότητος» ή τού «εαυτού». Ο εαυτός — η υποκειμενικότητα — είναι εκείνο που εγκαινίζεται υπό τη μορφή μιας κεντρικής και κύριας ανάπαυλας στα πλαίσια κάθε ενέργειας και λειτουργίας — υπό τη μορφή τής ζω-τικότητας, τής ικανότητας προς το ζην, κάθε είδους ζωής. Στα πλαίσια τής ανάπαυλας αυτής, η ζωή που ζούμε δεν είναι άλλη από τη ζωή εκείνη δια μέσου και χάριν τής οποίας ζούμε, δεν είναι άλλη από την ικανότητα μας προς‒το‒πράττειν και προς‒το‒ζην. Εδώ ο βίος ταυτίζεται, άνευ ετέρου τινός, με τη ζωή.

Κατανοούμε λοιπόν την ουσιώδη λειτουργία που κλήθηκαν να επιτελέσουν ο θεωρητικός βίος και η ανάπαυλα στα πλαίσια τής δυτικής φιλοσοφική παράδοσης: η καθαυτό ανθρώπινη πράξη συνίσταται σε ένα είδος σαββατισμού που, καθιστώντας μη παραγωγικές τις λειτουργίες που προσιδιάζουν στο ζωντανό ον, σηματοδοτεί την απαρχή τους ως δυνατότητες. Υπ’ αυτή την έννοια, η θεωρία και η ανάπαυλα αποτελούν τους μεταφυσικούς τελεστές τής ανθρωπογένεσης που, λυτρώνοντας το ζωντανό ανθρώπινο ον από τη βιολογική ή την κοινωνική του μοίρα, τον προορίζουν για την απροσδιόριστη εκείνη σφαίρα που συνηθίζουμε να αποκαλούμε «πολιτική». Στη διάκριση τού Αριστοτέλη μεταξύ θεωρητικής και πρακτικής ζωής ως δυο διαφορετικών μορφών βίου δύο βίους», Πολιτικά, 1, 1324, a) οφείλεται η μόνιμη αποσύνδεση τής πολιτικής από την φιλοσοφία, όπως επίσης και η σκιαγράφηση τού προτύπου με το οποίο θα πρέπει στο εξής να συμμορφώνεται ο μηχανισμός οικονομίας-δόξας. Η πολιτική δεν είναι ούτε βίος, ούτε ζωή, αλλά το πεδίο που διανοίγει η ανάπαυλα τής θεωρίας, δια μέσου τής απενεργοποίησης των (υλικών ή άυλων) γλωσσικών και σωματικών πρακτικών, και το οποίο δεν παύει ποτέ να αποτελεί τον προορισμό τού ζωντανού όντος. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο, μέσα από την προοπτική τής γενεαλογικής διερεύνησης των συνθηκών εμφάνισης τής θεολογικής οικονομίας, το πλέον επείγον ζήτημα είναι να επαναφέρουμε το ζήτημα τής ανάπαυλας στο πλαίσιο των οικείων μηχανισμών της. «Ζωὴ αἰώνιος» είναι το όνομα που δόθηκε στο ανενεργό αυτό κέντρο και πυρήνα τού ανθρώπινου όντος, στην πολιτική «ουσία» τής δύσης, που οι μηχανισμοί τής οικονομίας και τής δόξας επιδιώκουν συνεχώς να απορροφήσουν και να ενσωματώσουν.




[11] Σημ. Μτφρ. Για τα αποσπάσματα από την Ηθική χρησιμοποιήθηκε η μετάφραση τού Ε.Βανταράκη (2009).

[12] Σημ. Μτφρ. Στη γαλλική μετάφραση χρησιμοποιείται ο όρος accalmie [νηνεμία, γαλήνη]. Να σημειωθεί ότι ο Βαραντάκης μεταφράζει το acquiescentia ως ικανοποίηση.

[13] Σημ. Μτφρ. Με πλάγιους χαρακτήρες επισημαίνονται όροι που εμφανίζονται στο κείμενο στα ελληνικά.

[14] [τὸ γὰρ ἐν τοῖς οὖσιν ἀναπαυόμενον, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἕν ἐστιν ὁ θεός — , ἀνάπαυλαν δὲ οὐ τὴν ἀπραξίαν καλῶν, ἐπειδὴ φύσει δραστήριον τὸ τῶν ὅλων αἴτιον παῦλαν οὐδέποτε ἴσχον τοῦ ποιεῖν τὰ κάλλιστα, ἀλλὰ τὴν ἄνευ κακοπαθείας μετὰ πολλῆς εὐμαρείας ἀπονωτάτην ενέργειαν· ἥλιον μὲν γὰρ καὶ σελήνην καὶ τὸν σύμπαντα οὐρανόν τε καὶ κόσμον, ἅτε καὶ οὐκ ὄντα αὐτεξούσια καὶ κινούμενα καὶ φερόμενα συνεχῶς, θέμις εἰπεῖν κακοπαθεῖν· καὶ τοῦ καμάτου μαρτύριον ἐναργέστατον αἱ ἐτήσιοι ὧραι· […] ὁ θεός, ἀκμὴς ἂν εἴη φύσει· τὸ δ’ ἀσθενείας ἀμέτοχον, κἂν πάντα ποιῇ, δι’ αἰῶνος ἀναπαυόμενον οὔποτε λήξει· ὥστε οἰκειότατον μόνῳ θεῷ τὸ ἀναπαύεσθαι. (Περί των Χερουβίμ, 87-90)]

Εικόνα: electricwhale.blogspot.com

Advertisements
 

Ετικέτες: ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s