Λαίσκαπροι: Ο Ζίζεκ και ο Στολίσκος

Ο Ζίζεκ και ο Στολίσκος τής Γάζας
Israel Shamir

[…]

Αλλά το βραβείο [ενδοτικότητας προς την πολιτική τού Ισραήλ] πηγαίνει στον Σλαβόι Ζίζεκ, που στη διάρκεια πρόσφατης επίσκεψής του στο Ισραήλ, έχοντας προσκληθεί να μιλήσει σε εκδήλωση καλόπιστων Ισραηλινών αντιφρονούντων, ξεβρακώθηκε εντελώς μπροστά στο ακροατήριό του. Αντί να ακούσουν λόγια ενθάρρυνσης, οι παρευρισκόμενοι πληροφορήθηκαν ότι ο αγώνας ενάντια στον αντι-σημιτισμό έχει μεγαλύτερη σημασία από την υπεράσπιση των Παλαιστινίων.

Στην αρχή ο Σλοβένος φιλόσοφος μίλησε με συμπάθεια για τον απατεώνα Μπέρνι Μάντοφ, λέγοντας ότι «ήταν εύκολο να χρησιμοποιηθεί ο Μάντοφ ως αποδιοπομπαίος τράγος· αλλά στην πραγματικότητα το αληθινό πρόβλημα βρίσκεται στο ίδιο το σύστημα που επέτρεψε και ώθησε τον Μάντοφ στη διάπραξη των εγκλημάτων του». Δεν χωρά λοιπόν αμφιβολία ότι «το σύστημα» ήταν εκείνο που έσπρωξε στο έγκλημα τον καημένο τον Μάντοφ, με τον ίδιο τρόπο που «το σύστημα» έσπρωξε στο επάγγελμα τού χασάπη τον Τζακ τον Αντεροβγάλτη.

Mετά την μάλλον ατυχή έναρξη τής ομιλίας του, ο φιλόσοφος συνέχισε απτόητος εξαπολύοντας έναν φιλιππικό κατά τής πανούκλας τού αντι-σημιτισμού, που υποτίθεται σαρώνει σήμερα την Ευρώπη και ολόκληρο τον κόσμο: «δεν πρέπει να δείχνουμε καμία ανοχή απέναντι στον αντι-σημιτισμό, ακόμα κι αν προέρχεται από τους πλέον καταπιεσμένους και πλέον φτωχούς Παλαιστίνιους». Ο καθηγητής σίγουρα αναφέρεται στον αντισημιτισμό όσων εναντιώνονται στην αρπαγή τής παλαιστινιακής γης από τους Ισραηλινούς. Το μόνο δεινό, το μόνο πραγματικό πρόβλημα — δήλωσε ευθαρσώς ο φιλόσοφος — είναι ο ευρωπαϊκός και ο αμερικανικός αντι-σημιτισμός. Μπας και ξέρει ο καθηγητής κάτι που δεν ξέρουμε; Μήπως ευρωπαίοι και αμερικανικοί εβραίοι υφίστανται σήμερα βασανιστήρια σε σκοτεινά μπουντρούμια, ενώ τα σπίτια τους κατάσχονται από γαλανομάτες άρειους; Αλλά, το καλύτερο μας το επεφύλαξε για τη συνέχεια.

Σύμφωνα με τον Ζίζεκ, «κάποιος που ζει στη Λαϊκή Δημοκρατία τού Κονγκό θα πούλαγε στο πι και φι τη μάνα του στο σκλαβοπάζαρο για να πάει να ζήσει στη Δυτική Όχθη». Πρόκειται σίγουρα για τη ρήση τής χρονιάς.

Καθηγητές μαθηματικών τής δευτεροβάθμιας θα μπορούν στο εξής να χρησιμοποιούν την υπέροχη αυτή ρήση ιστορικού και γεωγραφικού χαρακτήρα στις ασκήσεις τους. Για παράδειγμα, ως εξής: «Αν ένας αράπης από τη Λαϊκή Δημοκρατία τού Κονγκό θα πούλαγε, στο πι και φι, τη μάνα του στο σκλαβοπάζαρο για να μετακομίσει στη Δυτική Όχθη, στα πόσα πι και στα πόσα φι θα πούλαγε τη μάνα του για να ενταχθεί στις τάξεις των Γάλλων ανέργων, των Ελλήνων εργαζόμενων ή των Αμερικανών απεργών;»

Ίσως ο Ζίζεκ, ως δαφνοστεφής διανοούμενος τής πάλαι ποτέ Αριστεράς, επινόησε σ’ αυτή την ομιλία του την έσχατη δικαιολογία για όσους απεργάζονται την επερχόμενη λαίλαπα των προγραμμάτων λιτότητας τού ΔΝΤ — την πλέον αποστομωτική απάντηση που θα μπορούν να δώσουν στους δυτικούς εργαζόμενους που θα ’χουν το θράσος να εκφραστούν ενάντια στους ασφυκτικούς περιορισμούς τού διεθνούς χρηματοοικονομικού κεφαλαίου. Έτσι, θα δηλώνουν στο εξής ότι δεν φέρουν καμία ευθύνη, εφόσον ακολουθούν απλώς τις επιταγές τού «συστήματος» — τουναντίον, τα πραγματικά θύματα τού «συστήματος» είναι αυτοί οι ίδιοι· και εν πάση περιπτώσει, τα πράγματα είναι χειρότερα στο Κονγκό.

Να μια ακόμα καλύτερη ερώτηση για το διαγώνισμα των μαθηματικών: «Αν ένας αράπης από τη Λαϊκή Δημοκρατία τού Κονγκό θα πούλαγε, στο πι και στο φι, τη μάνα του στο σκλαβοπάζαρο, για να μετακομίσει στη Δυτική Όχθη, ποιον — και στα πόσα πι και στα πόσα φι — θα πούλαγε ο Ζίζεκ στο σκλαβοπάζαρο, για να μπορέσει να ενταχθεί στο πνευματικό κατεστημένο τής Δεξιάς;» Η απάντηση είναι βέβαια ολοφάνερη. Θα πούλαγε την Παλαιστίνη ολόκληρη και την ψυχή του θα ’δινε τζάμπα και, όσο για τη μάνα του, θα την παρέδινε ο ίδιος δεμένη χειροπόδαρα. Κι αυτό γιατί, ως καθηγητής, γνωρίζει πολύ καλά ότι η καλύτερη στρατηγική αυτοπροβολής είναι να σκούζει για τον αντισημιτισμό.

Οι ανούσιες ρατσιστικές ρητορείες του δεν φαίνεται να ενόχλησαν κανέναν. Είτε οι θαρραλέοι και καλοπροαίρετοι αντιφρονούντες-οικοδεσπότες του δεν πρόσεξαν τα όσα είπε, είτε οι απόψεις του τους φάνηκαν απολύτως φυσιολογικές, είτε τέλος προτίμησαν να κάνουν τα στραβά μάτια. Άλλωστε, τι διαφορετικό θα μπορούσε να περιμένει κανείς από έναν αράπη; Δεν θα πούλαγε και τη μάνα του στο σκλαβοπάζαρο, για να υπηρετήσει καλύτερα τα συμφέροντα τού λευκού του αφέντη; Επιλέγοντας να αγνοήσει τις ιστορικές και διεθνείς παραμέτρους τού φαινομένου τής δουλείας, ο Ζίζεκ κατάφερε να διαστρεβλώσει τον χαρακτήρα της, παρουσιάζοντάς την σαν μέσο κοινωνικής προαγωγής των μαύρων ή, τέλος πάντων, σαν κάτι για το οποίο φταίει το μαύρο τους το κεφάλι. — Και τι έγινε, θα μου πείτε.

Ο συμπαθής καθηγητής δεν θα αποκλειστεί από το φεστιβάλ των Καννών. Τουναντίον, οι τιποτένιες του ρητορείες θα εκτιμηθούν δεόντως από τον Μπερνάρ Ανρί-Λεβί και άλλες ισχυρές διασημότητες. Δεν θα προλαβαίνει να αποδέχεται προσκλήσεις για ομιλίες μπροστά σε όλο και μεγαλύτερα ακροατήρια. Ακόμα και η κριτική μου ίσως του προσφέρει μεγαλύτερη δημοσιότητα. Κάποια στιγμή, είχα ζαρώσει στη θέση μου από φόβο μήπως και ξεστομίσει τα διάσημα πλέον λόγια τού Ντέιβιντ Μάμετ («οι Ισραηλινοί θέλουν να ζήσουν ειρηνικά στο εσωτερικό των συνόρων τους, αντίθετα με τους Άραβες που θα ήθελαν να τους σκοτώσουν όλους») — αλλά έδειξε αυτοσυγκράτηση.

Όσο οι επισκέπτες καθηγητές δεν δαγκώνουν το χέρι που τους ταΐζει, θα είμαστε καταδικασμένοι στην επανάληψη τού φιάσκου τού Στολίσκου. Όσο δεν αντιλαμβανόμαστε τη σημασία που έχει η Παλαιστίνη για το μέλλον τού κόσμου, τόσο περισσότερο θα εγκλωβιζόμαστε σε μια ατέλειωτη «μεσανατολική κρίση».

 

Για τους Αιγύπτιους, πρόκειται για το θαύμα τής πλατείας Ταχρίρ—Σ.Ζίζεκ

Για τους Αιγύπτιους, πρόκειται για το θαύμα τής πλατείας Ταχρίρ
Σ.Ζίζεκ

Δεν μπορεί κανείς παρά να αναγνωρίσει ότι τα γεγονότα στην Αίγυπτο έχουν τον χαρακτήρα ενός υπερφυσικού συμβάντος, ενός θαύματος. Συνέβη κάτι που λίγοι προέβλεψαν, κάτι που διέψευσε τις γνώμες των ειδημόνων, λες και η εξέγερση δεν ήταν απλώς το αποτέλεσμα κοινωνικών αιτιών, αλλά αποτέλεσμα τής παρέμβασης μιας μυστηριώδους δύναμης που, με πλατωνικούς όρους, θα μπορούσε να ονομασθεί η αιώνια ιδέα τής ελευθερίας, τής δικαιοσύνης και τής αξιοπρέπειας.

Η εξέγερση είχε καθολικό χαρακτήρα: μπορέσαμε όλοι μας, σε ολόκληρο τον κόσμο, ν’ αναγνωρίσουμε τους εαυτούς μας στο γεγονός αυτό, ν’ αντιληφθούμε περί τίνος πρόκειται, χωρίς να χρειαστεί καμιά πολιτισμική ανάλυση των χαρακτηριστικών τής αιγυπτιακής κοινωνίας. Σε αντίθεση με την ιρανική επανάσταση τού Χομεϊνί (όπου οι αριστεροί έπρεπε να περάσουν πλαγίως το μήνυμά τους εντός ενός κυρίαρχου ισλαμικού πλαισίου), εδώ είναι σαφές ότι το διεκδικητικό πλαίσιο συνίσταται σε μια καθολική και εκκοσμικευμένη έκκληση για ελευθερία και δικαιοσύνη, με αποτέλεσμα ακόμα και η Μουσουλμανική Αδελφότητα να υποχρεωθεί να υιοθετήσει τη γλώσσα των εκκοσμικευμένων αιτημάτων.

Η πιο μεγαλειώδης στιγμή ήταν όταν μουσουλμάνοι και χριστιανοί κόπτες προσευχήθηκαν μαζί στην πλατεία Ταχρίρ τού Καΐρου, φωνάζοντας «είμαστε ένας λαός», δίνοντας έτσι την καλύτερη απάντηση στην σεχταριστική θρησκευτική βία. Όσοι νεοσυντηρητικοί κριτικάρουν την πολυπολιτισμικότητα στο όνομα των οικουμενικών αξιών τής ελευθερίας και τής δημοκρατίας βρίσκονται πια αντιμέτωποι με την ώρα τής αλήθειας τους: επιθυμείτε πράγματι οικουμενική ελευθερία και δημοκρατία; Αν αυτό ζητάει ο λαός τής Αιγύπτου, γιατί οι νεοσυντηρητικοί νιώθουν τέτοια αμηχανία; Μήπως γιατί όταν οι Αιγύπτιοι διαδηλωτές μιλούν για ελευθερία και αξιοπρέπεια ζητούν ταυτόχρονα και κοινωνική και οικονομική δικαιοσύνη;

Η βία των διαδηλωτών είχε εξ αρχής καθαρά συμβολικό χαρακτήρα, αποτελούσε κοινή και ριζική δράση πολιτικής ανυπακοής. Στόχος των διαδηλωτών ήταν να πλήξουν το κύρος τού κράτους — δεν επρόκειτο απλώς για εσωτερική λύτρωση, αλλά για μια συλλογική πράξη με σκοπό την αποτίναξη τού ζυγού τής δουλείας. Την ευθύνη για τη σωματική βία φέρουν οι πληρωμένοι μπράβοι τού Μουμπάρακ που έφιπποι σε άλογα και καμήλες επιτέθηκαν στους διαδηλωτές που ήταν συγκεντρωμένοι στην πλατεία Ταχρίρ και που απλώς υπερασπίστηκαν τους εαυτούς τους.

Το ηχηρό αγωνιστικό μήνυμα των διαδηλωτών δεν ήταν μήνυμα θανάτου. Το αίτημά τους ήταν να αποχωρήσει ο Μουμπάρακ, έτσι ώστε να διανοιχθεί ένας χώρος ελευθερίας στην Αίγυπτο, ένας χώρος από τον οποίο δεν θα αποκλείεται κανένας — το μήνυμα των διαδηλωτών προς τον στρατό, ακόμα και προς τον μισητή αστυνομία, δεν ήταν «Θάνατος σε εσάς», αλλά «Είμαστε αδέρφια! Ενωθείτε μαζί μας!».

Είναι σαφές ότι το στοιχείο αυτό διακρίνει έναν αγώνα χειραφέτησης από ένα δεξιό λαϊκιστικό κίνημα: ναι μεν στις κινητοποιήσεις των δεξιών παρατάξεων ακούμε να γίνεται λόγος για την οργανική ενότητα τού λαού, αλλά πρόκειται για μια ενότητα που στηρίζεται σε μια έκκληση για την εξολόθρευση ενός υποδεικνυόμενου εχθρού (των Εβραίων, των προδοτών).

 

Bruno Bosteels—Ψυχανάλυση και Τραγωδία

Bruno Bosteels

Από το κεφάλαιο «Ο δρόμος προς τη Δαμασκό…» τού βιβλίου του με τίτλο Alain Badiou, un trajectoire polémique

Ψυχανάλυση και Τραγωδία

Ένας τελευταίος τρόπος για να προσδιορίσουμε την απόσταση που χωρίζει τον Λακάν από τον Μπαντιού απαιτεί την επανεξέταση τής ελληνικής τραγωδίας ως πηγής έμπνευσης τής ψυχαναλυτικής ηθικής. Τόσο στον Φρόυντ όσο και στον Λακάν, η σοφόκλεια τραγωδία συνιστά την πηγή τής ψυχαναλυτικής ηθικής, βεβαίως κυρίως μέσω τής φιγούρας τού Οιδίποδα. Πιο πρόσφατα όμως, προβλήθηκαν επιχειρήματα υπέρ τής εκτόπισης τής φιγούρας τού Οιδίποδα από εκείνη τής Αντιγόνης. Όπως μας υπενθυμίζει η Τζούντιθ Μπάτλερ στον κύκλο των διαλέξεων με τον τίτλο Η Διεκδίκηση τής Αντιγόνης : «Στη μελέτη του για τις οικειοποιήσεις τής μορφής τής Αντιγόνης ανά την ιστορία, ο Τζορτζ Στάινερ θίγει ένα επίμαχο ζήτημα το οποίο όμως ο ίδιος δεν πραγματεύεται περαιτέρω: Τι θα συνέβαινε αν η ψυχανάλυση είχε επιλέξει ως σημείο αφετηρίας της, αντί τού Οιδίποδα,τη μορφή τής Αντιγόνης;»¹ Ωστόσο, στη σημερινή εποχή, αυτό δεν είναι πλέον επίμαχο ή παράταιρο ζήτημα. Αντιστρέφοντας την ιεραρχία που εξυπακούεται στην εναλλακτική πρόταση τής Μπάτλερ και τού Στάινερ, δεν θα δίσταζα μάλιστα να πω ότι σήμερα την κυρίαρχη τάση αντιπροσωπεύει ακριβώς μια εκτόπιση τού Οιδίποδα από τη φιγούρα τής Αντιγόνης. Η απόλυτη αφοσίωση τής Αντιγόνης σε μια αρχή δικαιοσύνης πέραν τού τρομοκρατικού δικαίου τού Κρέοντα («μορφή δικαιοσύνης άνευ δικαίου, δικαιοσύνη επέκεινα τού δικαίου», όπως το διατύπωσε και ο Ντεριντά στο δοκίμιο Η Ισχύς τού Νόμου)² χρησιμεύει σήμερα ως κριτήριο αυθεντικότης τής ηθικής πράξης ή και τής ίδιας τής πολιτικής — άλλωστε, στις μέρες μας, η ηθική συγχέεται με την πολιτική ως συνέπεια ακριβώς τής εκτόπισης αυτής. Υπ’ αυτήν την έννοια, επομένως, εξακολουθούμε να βρισκόμαστε εξ ολοκλήρου εντός τού σοφόκλειου πρότυπου για την τραγωδία.